Dit is een niet-noodzakelijk tekstonderdeel. Het is een persoonlijk getinte tekst waarin je plezierige of teleurstellende ervaringen kwijt kunt. Het staat niet direct in verband met de inhoud. In het voorwoord kun je mensen bedanken die hebben geholpen bij het tot stand komen van de tekst, aangeven voor wie de tekst geschreven is en waarom.

Een inhoudsopgave dient ervoor de lezer een eerste indruk te geven van de inhoud en de structuur van het verslag. Het maken van de inhoudsopgave is een precisiewerkje. Zorg dat alles klopt en dat het duidelijk en overzichtelijk is.

Een samenvatting is een op zichzelf staand verhaal. In het kort beschrijf je het hele onderzoek: de probleemanalyse, de doelstelling, de centrale vraag en de deelvragen, de opzet van het onderzoek, de resultaten en de belangrijkste conclusies en aanbevelingen.

Het is belangrijk dat je goed de hoofd- en bijzaken kunt scheiden. Je geeft de lezer inzicht in alle hoofdzaken van je scriptie. Alles moet erin staan; op basis van je samenvatting bepalen lezers of het stuk relevant voor hen is. De samenvatting schrijf je nadat je je onderzoek hebt afgerond, maar je plaatst de samenvatting aan het begin van je scriptie.

Er zijn diverse journalistieke ‘trucs’ die je daarvoor kunt gebruiken:

• Haak in op de actualiteit omtrent het onderwerp;
• Geef een korte weergave van de historische achtergrond bij het onderwerp;
• Haal een interessante, opvallende of controversiële uitspraak over het onderwerp aan;
• Behandel een concrete kwestie of een voorbeeld dat het onderwerp goed illustreert.

Tip: Al schrijvende kom je vaak op ideeën hoe je de inleiding kunt beginnen. Noteer die invallen onmiddellijk in een apart document, zodat ze niet verloren gaan. Later kun je ze bekijken op hun bruikbaarheid.

In de aanleiding motiveer je je keus (waarom schrijf je dit verslag en waarom is het onderwerp van belang?). Pas als je een goede probleemanalyse hebt, is het duidelijk welke richting je onderzoek op gaat. Trek de nodige tijd uit voor het formuleren van de probleemanalyse. De doelstelling vloeit voort uit de probleemanalyse die je hebt gemaakt.

Mogelijke aanleidingen zijn:

• een nieuw inzicht of een nieuwe theorie;
• een alternatieve oplossing voor een bestaand probleem;
• een controverse over een bepaald onderwerp;
• een nieuwe bijdrage aan een bestaande discussie;
• een overzicht dat nog niet bestaat;
• een uitbreiding van bestaand onderzoek.

Het nadenken over de aanleiding dwingt je na te denken over de waarde van je tekst. In wetenschappelijke teksten is het van belang dat je iets nieuws toevoegt aan bestaande kennis en niet herkauwt wat anderen voor je hebben bedacht.

Zorg ervoor dat de aanleiding/motivatie niet persoonlijk is. Vermijd dus formuleringen als: ‘Ik vind het belangrijk om uit te zoeken wat ...’ of ‘Het onderwerp heeft me altijd al geboeid, omdat …’ En vermijd al helemaal: 'Ik moet dit schrijven van mijn docent/voor het vak ...' Bedenk waarom je dit moet schrijven en schrijf die reden op.

Probleemanalyse

Bij een probleemanalyse doe je vooronderzoek om het onderwerp af te bakenen. Dit betekent dat je keuzes maakt aangezien je niet alles kunt onderzoeken: je bepaalt wat je wel en niet meeneemt in je onderzoek. Dit is je rode draad, je focus.

Je opdrachtgever heeft een probleem (of een vraag/wens): er is sprake van een probleem als de actuele en de gewenste situatie niet met elkaar overeenkomen. Het is jouw taak om een oplossing voor het probleem te vinden. Je bedenkt daarom allereerst waarom en voor wie het een probleem is. Hiermee maak je het probleem inzichtelijk; je verdiept je in het probleem. Je brengt als het ware de achtergronden van het probleem in kaart.

De volgende vragen (de "zes W's") kunnen je helpen de probleemanalyse goed te definiëren (Verhoeven 2007):

1. Wat is het probleem? Je bekijkt wat er niet wenselijk of onaanvaardbaar is.
2. Wie heeft het probleem? Je bekijkt wie het probleem heeft: wie zijn de betrokkenen?
3. Wanneer is het een probleem? Je bekijkt wanneer het probleem is ontstaan of wanneer het zich voordoet.
4. Waarom is het een probleem? Je probeert te achterhalen wat de gevolgen van het probleem zijn.
5. Waar doet het probleem zich voor? Je bekijkt of je bepaalde probleemgebieden kunt aanwijzen, welke plekken, gebieden, onderdelen zijn meer of minder belangrijk?
6. Wat is de aanleiding? Je bekijkt hoe het probleem is ontstaan. Je achterhaalt de geschiedenis van het onderwerp.

Doelstelling

Er is een duidelijke samenhang tussen de probleemanalyse en de doelstelling. Bij de doelstelling stel je je de vraag waarom je dit onderzoek doet.

De doelstelling is dus de reden van je onderzoek. De informatie die je in het onderzoek presenteert, heeft namelijk een doel. Wat wil je met deze informatie bereiken? Hierbij is het belangrijk om je te realiseren dat je bij een theoretisch onderzoek het probleem niet zozeer hoeft op te lossen, maar dat je informatie levert die door anderen gebruikt kan worden om het probleem op te lossen. Bij een praktijkgerichter onderzoek doe je dat natuurlijk uiteindelijk wel.

De volgende formuleringen kunnen je helpen om de doelstelling te formuleren:

• De doelstelling van het onderzoek is meer inzicht te verkrijgen in … zodat/om/waarmee/waardoor [wat kan de opdrachtgever met deze informatie bereiken?]
• De doelstelling van het onderzoek is kennis te verwerven/vergaren over … zodat/om/waarmee/waardoor [wat kan de opdrachtgever met deze informatie bereiken?]
• De doelstelling van het onderzoek is het beter begrijpen van … zodat/om/waarmee/waardoor [wat kan de opdrachtgever met deze informatie bereiken?]

Andere mogelijke formuleringen zijn:

• Het doel van dit onderzoek is …
• Het doel van dit experiment is te onderzoeken of en in welke mate de hypotheses opgaan voor … en …
• Deze studie is een eerste stap om te bekijken in hoeverre …
• In dit onderzoek wordt de relatie onderzocht tussen … en …
• Dit onderzoek biedt inzicht in de mate waarin …

Meer formuleringen vind je op Tilburg university.

Het SMART formuleren van de doelstelling

Een goede doelstelling is SMART geformuleerd. Op deze manier wordt snel inzichtelijk of het onderzoek kans van slagen heeft en zo kan ook na afloop beoordeeld worden of de doelstelling bereikt is. SMART staat voor Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdsgebonden. Hieronder volgt een toelichting op SMART aan de hand van een voorbeeld.

Specifiek

Maak de doelstelling specifiek. Wat wil je met dit onderzoek bereiken? Voor wie en waarom? Maak de begrippen uit je doelstelling steeds specifieker door ze een preciezere definitie te geven. Dit noem je operationaliseren. Geef aan wat je precies bedoelt met de begrippen.

Meetbaar

Bedenk hoe je kunt aantonen dat de doelstelling is bereikt als je het onderzoek hebt gedaan: hoe kun je dit meetbaar maken?

Acceptabel

Wat leveren de uitkomsten van het onderzoek de opdrachtgever op? De opdrachtgever moet iets aan de kennis hebben.

Realistisch

Ga na of het haalbaar is om je doelstelling binnen de vastgestelde tijd te bereiken. Dit hangt samen met budget, beschikbare informatie, tijd, wetgeving et cetera. Je kunt niet alles onderzoeken: het moet wel reëel zijn.

Tijdgebonden

De doelstelling wordt steeds specifieker door te bepalen welk tijdsbestek de doelstelling beslaat. Om welke periode gaat het precies? Wanneer begin je met je onderzoek en wanneer is het gerealiseerd?

Na het formuleren van de probleemanalyse en de doelstelling volgt het formuleren van de centrale vraag. Dit is de vraag die je in je scriptie gaat beantwoorden. De deelvragen kun je vervolgens afleiden uit de centrale vraag.

Uit de introductie van het onderwerp en de aanleiding voor het schrijven van de tekst volgt vaak automatisch de centrale vraag, die overigens niet altijd in de vorm van een vraag is beschreven.

In deze alinea van je inleiding kun je:

• de centrale vraag nader specificeren door deelvragen;
• een definitie geven van de belangrijkste begrippen uit de centrale vraag;
• de inperking van de centrale vraag aangeven.

Onderdelen van de centrale vraag

Het belangrijkste bij een centrale vraag is dat die zo precies mogelijk is. Daarvoor is het belangrijk dat je weet uit welke onderdelen je vraag bestaat. Meestal zijn dat er drie:

1. het domein
2. de afhankelijke variabele
3. de onafhankelijke variabele.

Soms heeft je vraag geen variabelen, dus dan is er alleen een domein. Dit komt vooral voor bij beschrijvende vragen, waarvoor je alleen literatuuronderzoek doet. We gaan er nu van uit dat je vraag uit alle drie onderdelen moet bestaan.

De drie onderdelen kunnen het beste worden uitgelegd aan de hand van een voorbeeld.

We beginnen bij het domein, het gedeelte waar het onderzoek zich afspeelt. In deze vraag is dat: ‘in Nederland’. Vervolgens kijken we naar het tweede onderdeel, de afhankelijke variabele. Dat is hier: ‘Wat gebeurt er’. Deze variabele is altijd afhankelijk van het volgende onderdeel van de vraag, namelijk de onafhankelijke variabele, in dit geval: ‘als het lang droog is’. Ofwel: wat er gebeurt, is afhankelijk van hoe lang het droog is.

Tweede versie van je onderzoeksvraag

Nu je weet wat je domein en je variabelen zijn, kun je per onderdeel proberen de vraag minder vaag, dus meer precies te maken.

• Het domein was ‘in Nederland’. Dat is nogal een groot gebied; het gaat over alles in Nederland. Een preciezere formulering zou bijvoorbeeld kunnen zijn: ‘de hoger gelegen zandbodems in Noord-Brabant’. Hiermee heb je het gebied kleiner gemaakt en preciezer aangegeven wat je van dat gebied wilt onderzoeken.
• De afhankelijke variabele was: ‘Wat gebeurt er’. Dat is nog vaag; er kan namelijk van alles gebeuren door droogte: de grond kan scheuren, er kunnen dieren doodgaan, planten kunnen dorst krijgen en er is nog wel meer te bedenken. We maken deze dus preciezer: ‘Wat wordt de opnamecapaciteit van de grond’.
• De onafhankelijke variabele was: ‘als het lang droog is’. Bij deze variabele kun je jezelf twee vragen stellen om de vraag preciezer te maken: (1) wat is lang en (2) wat is droog? We maken hiervan: ‘bij een totale jaarlijkse neerslag van minder dan 400 milliliter’.

Je uiteindelijke onderzoeksvraag wordt dan:

Oefening: centrale vraag formuleren

Probeer nu zelf eens een centrale vraag te formuleren, aan de hand van een oefenvoorbeeld. Je zoekt eerst het domein en de variabelen en formuleert vervolgens een tweede (preciezere) versie van deze onderzoeksvraag, waarbij je de richtlijnen in je achterhoofd houdt.

De deelvragen

Met iedere deelvraag behandel je een aspect van de centrale vraag. Als je alle deelvragen hebt beantwoord, heb je als het goed is de centrale vraag beantwoord.

Hoe kom je tot goede deelvragen?

Een aantal deelvragen moet je op de geraadpleegde theorie baseren. Deze deelvragen behandel je in het theoretisch kader. Daarnaast moet je een aantal deelvragen baseren op je empirisch onderzoek. Deelvragen moeten voldoen aan de volgende criteria:

• Ze overlappen elkaar niet.
• Gezamenlijk dekken ze het probleem volledig.
• Ze zijn relevant (ze verwijzen naar begrippen uit de probleemanalyse en de centrale vraag; er worden geen nieuwe onderwerpen aangesneden).

De eerste deelvraag voegt niets toe aan informatie over de mogelijkheden voor de toekomst. De tweede valt buiten de scope van het onderzoek. Deze vraag wordt beantwoord door de opdrachtgever zelf. Jij hoeft alleen een visiestuk te schrijven.

Checklist Formuleren centrale vraag en deelvragen

In de laatste alinea van de inleiding geef je altijd een korte beschrijving van de manier waarop je de centrale vraag wilt gaan beantwoorden. Je maakt de lezer als het ware wegwijs in je verslag.

Je kunt werken vanuit de alinea waarin je hebt geformuleerd hoe je je verslag wilt opbouwen. Let op: maak er geen inhoudsopgave van, maar gebruik volledige zinnen! Met signaalwoorden kun je het verband tussen de verschillende onderdelen zichtbaar maken.

Voorkom personificaties in je werkwijze. Schrijf dus niet: "Dit hoofdstuk geeft een antwoord …" of "Dit hoofdstuk behandelt …" Beter is: "In dit hoofdstuk wordt een antwoord gegeven op …" of "In dit hoofdstuk wordt behandeld …".

In het theoretisch kader, ook wel theoretische verkenning of oriëntatie genoemd, beschrijf je de theorie die nodig is om het praktijkprobleem op te lossen. Je zoekt dus als het ware naar het wat van je onderzoek:

• Je bekijkt jouw onderwerp vanuit verschillende theorieën en invalshoeken.
• Je onderbouwt je onderzoeksvragen en definieert kernbegrippen aan de hand van theorie. Later, in je conclusie, kun je de ‘conclusies’ uit je theoretisch kader koppelen aan je resultaten.
• Je definieert van de belangrijkste begrippen die je nodig hebt voor je onderzoek, aan de hand van literatuur van verschillende (toonaangevende) auteurs. Je operationaliseert zodoende begrippen waardoor het onderzoek meetbaar en dus onderzoekbaar wordt.
• Je bakent je onderzoek af (je stelt grenzen aan je onderzoek): wat onderzoek je wel en wat niet?

Uit je theoretisch kader blijkt je onderzoekende houding. Als het goed is, heb je al heel wat bronnen bij elkaar verzameld. Soms blijkt gevonden informatie bij nader inzien toch niet zo relevant als je eerst dacht. Gooi die informatie niet meteen in de prullenbak, maar bewaar deze in een mapje. Misschien heb je er later alsnog wat aan. Probeer in elk geval niet om de informatie toch maar te noemen in je theoretisch kader. Zie het als iets wat je toch maar weer geleerd hebt.

De meeste theoretisch kaders hebben een informatief karakter: je geeft aan wat de theorieën over jouw onderwerp zijn. Je belicht daarbij bijvoorbeeld de verschillende ideeën of definities. Sommige theoretisch kaders zijn echter vooral argumentatief: je stelt een oplossing voor op basis van de bronnen. Je geeft dan dus argumenten. Dit is bijvoorbeeld het geval bij een adviesrapport een logische invalshoek voor je theoretisch kader. Het belangrijkste is en blijft dat je de inhoud van je bronnen in samenhang weergeeft.

Het is niet de bedoeling dat je alle theorie, per bron, op een rijtje samenvat en doorgaat naar de volgende ronde. Daarmee laat je namelijk niet zien dat je ook begrijpt wat er staat, en hoe je die kennis kunt gebruiken voor jouw onderzoek.

Je gaat daarentegen een 'dialoog' aan met de theorie, waarbij je de verschillende bronnen met elkaar in verband brengt. Je beschrijft wat er al bekend is over het onderwerp, welke opvattingen, theorieën en ideeën er al bestaan. Je geeft ook aan wat er nog niet bekend is en wat dus nieuwe kennis kan opleveren.

Maak alle overeenkomsten, verschillen en mogelijke overlap helder voor jezelf. Gebruik bijvoorbeeld een venndiagram om voor jezelf inzichtelijk te maken hoe twee theorieën of definities met elkaar samenhangen. Vervolgens beschrijf je dat in je tekst (waarbij je eventueel twee bronnen bij dezelfde bewering geeft, omdat ze elkaar daarin overlappen). Als slot van je vergelijking geef je aan welke theorie of definitie jij gebruikt in je onderzoek – en waarom je die keuze hebt gemaakt. Het kan dan ook zijn dat je een combinatie van beide theorieën en definities gebruikt, omdat dit beter past bij jouw vragen.

Er zijn verschillende soorten indelingen mogelijk om je theoretisch kader vorm te geven, bijvoorbeeld:

• Per deelvraag: je beschrijft per deelvraag de theorie.
• Thematisch: je beschrijft de theorie telkens voor een bepaald thema.
• Chronologisch: je beschrijft de theorie in de volgorde van je onderzoek, bijvoorbeeld per ontwerpfase waarin je die theorie zult gebruiken.

Het ligt aan de eisen van je opleiding, jouw eigen voorkeur en/of de opzet van je onderzoek welke indeling het beste werkt. Bedenk telkens aan welke ‘kapstok’ je een theorie kunt ‘hangen’: hoort die bij deelvraag/onderwerp/fase X of Y? Sommige theorieën of boeken komen ook meermaals terug, bij verschillende onderdelen binnen je theoretisch kader.

Het is misschien best lastig om te beginnen, vooral als je niet eerder een theoretische tekst hebt geschreven. De volgende zinnen kun je dan gebruiken, zodat je dat begin maar vast hebt:

• In verschillende studies wordt beweerd dat …, maar uit de studie van X blijkt dat …
• Onderzoekers veronderstellen dat …
• Diverse studies hebben het effect van … op … onderzocht
• Tot nu toe zijn er slechts enkele pogingen gedaan om inzicht te krijgen in …
• Meerdere onderzoeken hebben een significante positieve/negatieve relatie getoond tussen … en …
• Daarnaast is gebleken dat …
• Uit onderzoek naar … is gebleken dat …
• Recente studies laten zien dat …

Kijk voor meer voorbeeldzinnen op de sites van de Universiteit van Tilburg en van de Vrije Universiteit.

Lees vooral ook andere theoretisch kaders van aanverwante onderzoeken. Je kunt hieruit niet alleen nuttige bronnen vinden, maar je leert ook hoe je theorie kunt verwoorden.

Denk er ook aan om al je bronnen meteen bij het schrijven te noteren. Er is weinig tijdrovender dan je bronnen achteraf nog te moeten opzoeken. Probeer daarbij zo veel mogelijk te parafraseren, zodat je laat zien dat je begrijpt wat er staat – en zodat het goed in jouw onderzoek past. Wil je wel citeren, bijvoorbeeld omdat je een definitie geeft? Geef dit dan zoals gebruikelijk duidelijk aan.

Als blijkt dat je een logisch geheel hebt, stel je jezelf tot slot de volgende vragen:

• Heb je de kernbegrippen van je onderzoek beschreven?
• Heb je voor die kernbegrippen relevante theorieën/modellen/bepalende factoren beschreven, zodat de begrippen meetbaar en dus onderzoekbaar zijn?
• Is er al een ander (bestaand) onderzoek en zo ja, verwijs je daarnaar?

Bij alle methoden geldt dat ze moeten voldoen aan de gangbare onderzoekscriteria om de kwaliteit van (wetenschappelijk) onderzoek te garanderen:

• Zo moet het onderzoek altijd onafhankelijk zijn en dus niet beïnvloed worden door voorkeuren en meningen. Een onderzoeker moet ook onafhankelijk zijn en blijven tijdens het onderzoek.
• Daarnaast moet het onderzoek valide zijn. Ook de meetinstrumenten die je gebruikt, moeten valide zijn. Een valide meetinstrument meet wat het zou moeten weten. Als je je lengte wilt meten dan is een meetlat een valide meetinstrument, een weegschaal niet.
• Je onderzoek moet naast valide ook betrouwbaar zijn. Dat betekent dat als je het onderzoek zou herhalen je dezelfde uitkomsten krijgt.
• Verder moet je onderzoek zo opgezet zijn dat andere onderzoekers het onderzoek kunnen herhalen. Dat betekent dat je alles duidelijk moet vastleggen. Je moet precies vertellen hoe jij te werk bent gegaan en je moet zorgen dat de bronnen die je gebruikt controleerbaar zijn.
• Tot slot zou het mooi zijn als je onderzoek generaliseerbaar is. Dat wil zeggen dat jouw onderzoeksresultaten gelden voor een grotere doelgroep dan je onderzoeksgroep. Als je bijvoorbeeld onderzoek doet naar de catering van een hogeronderwijsinstelling in Amsterdam, is het fijn als die onderzoeksresultaten ook gebruikt kunnen worden voor een universiteit in Amsterdam of een hogeronderwijsinstelling in Utrecht.

Hieronder volgt een toelichting op veelgebruikte onderzoeksmethoden.

Interviews of groepsgesprekken

Als je veel (diepgaande) informatie wilt krijgen van een persoon of meerdere personen, zijn (diepte-)interviews of groepsgesprekken waarschijnlijk de beste onderzoeksmethode. Het is belangrijk om je goed voor te bereiden op de gesprekken. Kijk bij interviewen hoe je je voor kunt bereiden en hoe je het meeste uit je interviews kunt halen.

Het grootste voordeel van deze methode is dat je door kunt vragen. Je kunt dus doordringen tot de achterliggende ideeën. Een ander voordeel van het afnemen van interviews of het voeren van groepsgesprekken is dat het overal mogelijk is. Je kunt naar mensen thuis gaan of ergens afspreken. Nadelen zijn dat je nooit volledig objectief kunt zijn en dat je geen conclusies kunt trekken voor de hele doelgroep. En het organiseren van interviews kost veel tijd en is niet eenvoudig. Je kunt hier meer lezen over interviewen.

Literatuuronderzoek

Bij vrijwel elk onderzoek doe je literatuuronderzoek. Literatuuronderzoek wordt soms ook wel desk-research of bureauonderzoek genoemd. Dit verwerk je grotendeels in je theoretisch kader. Soms is literatuuronderzoek de enige onderzoeksmethode die je gebruikt. Literatuuronderzoek is vaak goedkoop en redelijk snel uit te voeren. Je bent namelijk niet afhankelijk van anderen en alle informatie is al beschikbaar. Het nadeel is dat je geen invloed hebt op het materiaal. Doordat de informatie al beschikbaar is, sluit het niet altijd goed aan bij jouw onderzoeksvragen. Ook kan het lastig zijn om de kwaliteit van de literatuur te beoordelen. Hoe je het beste literatuur kunt vinden en waar je op moet letten, wordt duidelijk uitgelegd op de site van de bibliotheek van de HvA.

Bij het verwerken van literatuur is het belangrijk dat je je aan de regels houdt. Wil je weten hoe je geschikte literatuur kunt vinden, kijk dan bij zoeken naar literatuur.

Casestudie

Een casestudie is een aparte vorm van kwalitatief onderzoek, want bij een casestudie is er slechts één onderzoeksobject. Je kunt hierbij denken aan één persoon met een zeldzame ziekte die onderzocht wordt, maar ook aan één bedrijf of organisatie. Let wel op, als je alle medewerkers van dat ene bedrijf bevraagt, is er geen sprake meer van een casestudie. Het voordeel van het bestuderen van een onderzoeksobject is dat je veel diepgaande informatie kunt verzamelen, het nadeel is dat deze informatie vaak niet te generaliseren is.

Enquêtes

Als je kiest voor deze onderzoeksmethode dan neem je bij meerdere personen een vragenlijst af. Dit kan via websites of mail, telefonisch of face-to-face, denk aan de enquêteurs die je soms bij de supermarkt ziet. Als je mensen persoonlijk vragen stelt en daarbij ook doorvraagt, is er sprake van een interview. Het liefst bereik je natuurlijk je hele doelgroep, maar als je doelgroep te groot is, moet je genoegen nemen met een representatieve steekproef. Daarbij moet je ervoor zorgen dat je steekproef een goede afspiegeling is van de doelgroep waar je onderzoek naar doet. Je kunt je steekproefgrootte berekenen in de steekproefcalculator. Als je steekproef niet representatief is, kun je geen uitspraken doen over de doelgroep en dat is wel wat je wilt. Dit kan een nadeel zijn.

Een ander nadeel is dat je bij het afnemen van vragenlijsten vaak de respondenten niet kunt begeleiden. Je kunt ze eenmalig instructie geven, maar je kunt niet weten of ze de vragenlijst zo invullen zoals jij dat hebt bedoeld. Zo lijkt de vraag ‘Heb je gisteravond tv gekeken?’ eenvoudig. Maar respondenten kunnen deze vraag op verschillende manieren benaderen en daarmee tot verschillende antwoorden komen:

• De tv stond wel aan, maar ik heb niet gekeken: nee
• Ik heb niet gekeken, maar de tv stond wel aan: ja
• Ik heb gisteravond niet gekeken, maar normaal gesproken doe ik dat wel: ja
• Normaal gesproken kijk ik wel, maar ik heb gisteravond niet gekeken: nee

Doordat je niet door kunt vragen, weet je nooit hoe de respondent tot zijn antwoord is gekomen. Ook heb je met het digitaal versturen van vragenlijsten vaak te maken met een hoge non-respons. Het is belangrijk om hier bij de grootte van je steekproef rekening mee te houden en de vragenlijst altijd aan meer mensen te sturen dan je eigenlijk nodig hebt.

Het voordeel van enquêtes is dat je ze vaak vrij gemakkelijk kunt verwerken, zeker als je hiervoor een online tool, zoals SurveyMonkey gebruikt, en je kunt een grote groep personen deel laten nemen aan het onderzoek. Een ander voordeel van een onlinevragenlijst is dat respondenten in hun eigen tijd en in hun eigen tempo de vragen kunnen beantwoorden. Ook worden enquêtes vaak anoniem afgenomen waardoor de kans op sociaal wenselijke antwoorden klein is.

Let op! Het opstellen van een goede enquête is vaak lastiger dan het lijkt. Je moet jezelf altijd afvragen of je met de vragen die je stelt echt de antwoorden krijgt die je wilt hebben. Bekijk de checklist van Enquetemaken.nu voor tips bij het opstellen van enquêtevragen.

Experimenteel onderzoek

Bij experimenteel onderzoek verzamel je gegevens, meestal van proefpersonen, in een gecontroleerde setting. Je wilt daarmee je hypothese toetsen. Vaak gaat het erom het effect van X op Y aan te tonen. Je kunt dat op verschillende manieren doen. De twee meest voorkomende manieren zijn een testgroep vergelijken met een controlegroep en een testgroep vergelijken voor en na een interventie.

Je wilt bijvoorbeeld weten of een uitgebreider kantineassortiment een gunstige invloed heeft op tentamenresultaten. Bij alle UvA-kantines zorg je, in samenspraak met de cateraar, voor een verdubbeling van het assortiment. UvA-studenten kunnen nu uit twee keer zoveel producten kiezen als HvA-studenten. Voor je experiment volg je UvA-studenten die elke dag in de kantine komen en HvA-studenten die elke dag in de kantine komen. In SiS of een ander registratiesysteem houd je de tentamenresultaten van beide groepen gedurende een half jaar bij. Na een half jaar kun je aangeven of de tentamenresultaten van de UvA-studenten die je hebt gevolgd beter zijn dan de tentamenresultaten van de HvA-studenten die deelnamen aan het onderzoek.

Het nadeel van dit onderzoeksdesign is dat er andere mogelijke verklaringen zijn voor het verschil in tentamenresultaten. UvA-studenten kunnen namelijk ook met hetzelfde kantineassortiment hogere tentamencijfers halen. Je zou in dit geval dan ook eerst een voormeting moeten doen. Natuurlijk moet je ook zorgen voor eenzelfde verdeling tussen jongens en meisjes. Als in de UvA-groep bijvoorbeeld veel meisjes zitten en in de HvA-groep veel jongens, kan dat ook het verschil in tentamenresultaten verklaren.

Bij het uitvoeren van een experiment is het dus belangrijk dat je zoveel mogelijk andere verklarende factoren uitschakelt. Je wilt alleen weten of een uitgebreider kantineassortiment invloed heeft op tentamenresultaten, dus andere oorzaken mogen je onderzoek niet beïnvloeden.

Om andere verklarende factoren binnen de onderzoeksgroep (zoals geslacht) uit te schakelen, kun je ook een groep in de tijd volgen. Je volgt dan bijvoorbeeld de tentamenresultaten van een groep UvA-studenten gedurende een half jaar, je breidt vervolgens het kantineassortiment uit en daarna meet je weer een half jaar later de tentamenresultaten. Op deze manier blijft je onderzoeksgroep gelijk.

Bij dit tweede design is het belangrijk om het niveau van de tentamens gelijk te houden. Als de tweede ronde tentamens bijvoorbeeld makkelijker is dan de eerste ronde, dan kan dat betere tentamencijfers opleveren. Je kunt dan niet de conclusie trekken dat het kantineassortiment gezorgd heeft voor de betere resultaten.

Verder is het belangrijk dat je goed nadenkt over de instructie die je de proefpersonen geeft. Als proefpersonen weten dat ze meedoen aan een onderzoek kunnen ze bij tentamens bijvoorbeeld al beter hun best doen dan normaal. Al met al zijn er dus veel factoren die invloed kunnen hebben op je onderzoeksresultaten. Probeer vooraf zoveel mogelijk factoren te bedenken die eventuele uitkomsten zouden kunnen verklaren. Op die manier kun je inschatten waar je allemaal rekening mee moet houden en kun je je experiment zo goed mogelijk uitvoeren.

Bij elke vorm van onderzoek moet je duidelijk beschrijven wat je doet, waarom je dat doet en hoe je het precies doet, maar dit is bij experimenteel onderzoek extra van belang. Het is belangrijk dat andere onderzoekers je experiment kunnen herhalen.

Analyses

Als je literatuuronderzoek doet, analyseer je uiteraard bestaand materiaal, maar er is ook een andere vorm van analyse mogelijk. Je kunt namelijk ook gegevens die anderen hebben verzameld, vaak via experimenteel onderzoek, gebruiken voor een andere analyse. Dit scheelt uiteraard veel tijd en soms ook geld. De datasets van anderen kun je alleen niet meer naar je eigen hand zetten. De indeling ligt dus vast en je weet soms ook niet altijd hoe de data is verzameld en hoe goed dat is gebeurd.

Hieronder staan een aantal voorbeelden van kwalitatieve en kwantitatieve vragen:

De deelvragen in het voorbeeld zou je met verschillende onderzoeksmethode kunnen beantwoorden:

• Welke trends zijn er op het gebied van inrichting?
  • Interviews met trendwatchers
  • Literatuuronderzoek
• Welke trends zijn er op het gebied van eten?
  • Interviews met trendwatchers
  • Literatuuronderzoek
• Hoe zijn kantines van concurrenten ingericht (assortiment (diversiteit), de – inrichting van de – ruimte waarin gegeten kan worden inclusief voorzieningen (zoals de aanwezigheid van wifi), de mogelijkheid om in de kantine te eten en om eten mee te nemen, de wachttijden/wachtrijen, de kosten van de producten en de service/klantvriendelijkheid)?
  • Observaties (bij kantines van concurrenten)
  • Interviews met concurrenten
• Wat zijn de wensen van de doelgroep?
  • Focusgesprekken met studenten en medewerkers van de UvA en HvA
  • Enquêtes afnemen bij studenten en medewerkers van de UvA en HvA

De betrouwbaarheid van meetinstrumenten

Voordat je begint met het bespreken van de resultaten, bespreek je de betrouwbaarheid van de meetinstrumenten die je hebt gebruikt. Als je de meting zou herhalen met steeds hetzelfde resultaat, dan is je meetinstrument betrouwbaar. Als je vijf keer op een weegschaal zou gaan staan en de weegschaal geeft elke keer hetzelfde gewicht aan, dan is je weegschaal betrouwbaar. Als de weegschaal elke keer een ander gewicht aan zou geven, is hij als meetinstrument onbetrouwbaar.

Bij de onderzoeksmethode heb je bijvoorbeeld uitgelegd dat je interviews hebt afgenomen en dat die door twee beoordelaars zijn gecodeerd. Je begint dan dit deel met het bespreken van de overeenstemming in codering tussen de verschillende beoordelaars. Je blijft daarbij objectief. In de discussie kun je eventuele tekortkomingen bespreken.

Feitelijke resultaten

Bij deze stap geef je daarna de feitelijke resultaten van het onderzoek weer. Het gaat bijvoorbeeld om de uitkomsten van een enquête of de metingen van een experiment. Je analyseert de resultaten. Je geeft nog geen verklaringen en trekt nog geen conclusies. Je beantwoordt niet de centrale vraag of deelvragen. Het is een objectief beeld van het verzamelde materiaal. Je kunt als structuur de ordening van je deelvragen hanteren. Je kunt gebruikmaken van figuren en tabellen en daar in de tekst naar verwijzen. Als je daarvoor kiest, zorg dan dat de figuren en tabellen te begrijpen zijn zonder de tekst, maar dat je in de tekst wel uitleg geeft over de opmerkelijkheden die de lezer kan terugvinden in de figuren en tabellen.

Op de site van de Vrije Universiteit vind je standaardformuleringen voor je resultatenhoofdstuk.

Tips

• Vergeet niet dat je ook bij het gebruik van figuren en tabellen de juiste (APA-)normen moet gebruiken. In de handleiding van de Universiteit van Tilburg vind je een uitgebreide beschrijving van de APA-richtlijnen.
• Als je interviews hebt gehouden, gebruik dan quotes uit de interviews om je resultaten te ondersteunen en je scriptie prettig leesbaar te maken. Quotes zet je in een ander lettertype en laat je goed opvallen.

Na het bespreken van de resultaten, trek je conclusies. Hieronder zie je het verschil tussen een resultaat en een conclusie.

Een conclusie is meer dan alleen een samenvatting van je resultaten. In de conclusie geef je antwoord op je centrale vraag. Je herhaalt (samenvattend) de belangrijkste resultaten. Je herhaalt de onderzoeksvragen en geeft antwoord op de centrale vraag en de deelvragen. Je kunt deze vragen als leidraad gebruiken voor de structuur: je geeft dan per deel- en onderzoeksvraag een antwoord, om af te sluiten met het antwoord op de centrale vraag.

Je baseert je conclusies op het onderzoeksmateriaal en je gebruikt de resultaten als onderbouwing voor je conclusies. Je bespreekt dus wat de resultaten betekenen voor de theorie, voor de praktijk en voor jouw vragen. Je haalt er geen gegevens bij die niet onderzocht zijn en je komt niet met nieuwe informatie. Alles wat je hier beschrijft, is al eerder genoemd. Je koppelt dus de resultaten aan elkaar en eventueel aan het theoretisch kader, ofwel: je analyseert ze in samenhang. Je bespreekt de conclusies in het licht van de doelstelling van het onderzoek.

In het daaropvolgende discussiegedeelte (in een aparte paragraaf) geef je mogelijke andere interpretaties, verklaringen en visies weer. Dit kun je vanuit de literatuur doen, maar dit kan ook je eigen mening zijn. Je beschrijft ook in hoeverre de resultaten kloppen met de theorieën die je hebt beschreven in de inleiding of in het theoretisch kader. Zijn de gevonden resultaten een onderbouwing van je theorie of juist niet? En wat betekenen de resultaten voor de theorie waar het onderzoek op voortbouwt?

Ook kun je hier de tekortkomingen van het onderzoek beschrijven. Het voelt misschien wat gek om de nadruk te leggen op wat er niet goed is gegaan, maar hierdoor weet je lezer dat je je wel degelijk van deze tekortkomingen bewust was. Je geeft dus aan dat je in staat bent om te reflecteren op je eigen onderzoek, en dat wordt zeker gewaardeerd. Denk dus na: waren er bijvoorbeeld beperkingen die het onderzoek belemmerd hebben? Was er te weinig tijd om alles te doen wat je wilde doen? Had je liever een grotere steekproef gehad of meer personen geïnterviewd? Je behandelt uiteraard alleen de belemmeringen die relevant zijn voor dit onderzoek of voor toekomstig onderzoek.

Je laat hier de betekenis van de onderzoeksopbrengsten voor het praktijkprobleem zien. Je geeft mogelijke aanbevelingen en vertelt hoe die tot stand zijn gekomen. Je adviseert als het ware de opdrachtgever. Dit doe je aan de hand van de conclusies die je hiervoor hebt getrokken. Daarbij is het belangrijk dat je laat zien dat je een visie hebt op het onderwerp.

Zorg dat je aanbevelingen zo concreet mogelijk zijn. Ze moeten uitvoerbaar zijn. Ook moeten aanbevelingen krachtig, relevant en bruikbaar zijn. Bij het doen van aanbevelingen is het verder belangrijk dat je ze relateert aan trends en ontwikkelingen die spelen binnen het beroepenveld en/of binnen de organisatie waarvoor jij het onderzoek uitvoert.

Afhankelijk van de centrale vraag en deelvragen kun je aanbevelingen op verschillende niveaus doen. Als je bijvoorbeeld hebt gekeken naar het assortiment van de kantines bij de UvA en HvA, dan kun je aanbevelingen doen voor reclame voor het nieuwe assortiment, maar je kunt ook de cateraar aanbevelen het nieuwe assortiment pas in het nieuwe schooljaar op te nemen in de kantines. Je kunt ook denken aan aanbevelingen voor de korte termijn en voor de lange termijn.

Je bespreekt welk vervolgonderzoek mogelijk is. Je geeft suggesties voor nieuwe onderzoeksvragen zodat toekomstige onderzoekers op hun beurt ook weer nieuwe kennis kunnen toevoegen aan het onderzoeksveld. Je kunt suggesties doen voor het onderzoeken van nieuwe onderwerpen, maar ook bijvoorbeeld van nieuwe doelgroepen.

Je hebt bijvoorbeeld interessante onderzoeksresultaten van jouw onderzoek naar de mogelijkheden om studenten en medewerkers van de UvA en HvA ook in de toekomst een optimale gebruikersbeleving in de kantine te geven. Als aanbeveling kun je adviseren om onderzoek te doen naar de mogelijkheden voor een optimale gebruikerservaring in kantoorkantines, of kantines in andere steden.

Daarnaast wijs je toekomstige onderzoekers op de beperkingen van jouw onderzoek. Je draagt dus niet alleen inhoudelijk nieuwe onderwerpen aan voor verder onderzoek, maar je geeft ook aanbevelingen voor de onderzoekstechnische kant. Je kunt bijvoorbeeld aanbevelen om een bepaalde onderzoeksmethode te gebruiken bij het doen van vervolgonderzoek of om rekening te houden met bepaalde beperkingen waar jij tegenaan gelopen bent.