Bij een samenvatting per alinea zorg je ervoor dat je bij het maken duidelijk onderscheid maakt tussen hoofd- en bijzaken. Je schrijft alleen de hoofdzaken op in je samenvatting, voorbeelden horen er niet in thuis. Houd je samenvatting beknopt en gebruik afkortingen. Anders loop je het gevaar dat je samenvatting te lang wordt.

Hoe vat je een tekst per alinea samen?

Je kunt een tekst per alinea samenvatten. Dit kun je als volgt doen:

• Lees de alinea.
• Onderstreep de belangrijkste kernwoorden.
• Schrijf deze kernwoorden op een papier.
• Maak in je eigen woorden een lopende tekst van deze kernwoorden. Het is belangrijk om je eigen woorden te gebruiken, omdat je dan zeker weet dat je de tekst begrepen hebt.
• Vergelijk je eigen tekst met de originele tekst en controleer of je alle belangrijke zaken hebt opgeschreven.

Kernzinnen

Een tekst is vaak opgebouwd uit verschillende alinea's. De eerste zin is vaak de kernzin van een alinea. Daarin staat de belangrijkste informatie. De rest van de zinnen uit die alinea zijn er om de hoofdgedachte te verduidelijken met bijvoorbeeld voorbeelden. Bij het maken van een samenvatting is het belangrijk dat je de kernzin en dus de hoofdgedachte herkent en deze kernzinnen als uitgangspunt neemt van je samenvatting.

Structuurwoorden

Schrijvers maken vaak gebruik van signaalwoorden, zoals: ten eerste, ten tweede, vervolgens of bovendien. Hiermee geven zij structuur aan een tekst. Als je een samenvatting maakt, zijn die structuurwoorden belangrijke aanwijzingen om de hoofdgedachte van de alinea te vinden. Bovendien geven de structuurwoorden aan wat de aard van de informatie is, bijvoorbeeld: oorzaak en gevolg, chronologie, of mening en argumenten.

Bij een studie hoort het lezen van grote hoeveelheden tekst. Doe je dit efficiënt, dan kost het je niet te veel tijd en ben je bovendien goed voorbereid op je tentamens. Een kolommenschema kan je hierbij helpen. Je maakt een selectie van de belangrijkste informatie. Voor het tentamen hoef je dan niet het hele boek te herlezen, maar kun je je schema gebruiken.

Tekststructuren

Voordat je een kolommenschema gaat maken kijk je naar de structuur van de tekst. De meeste studieteksten hebben een herkenbare structuur. De volgende structuren komen vaak voor:

• opsomming (het beschrijven van een aantal kenmerken of elementen)
• chronologie (op volgorde van tijd)
• dit – tegenover – dat (een vergelijking)
• probleem – oplossing
• oorzaak – gevolg
• proces

Hoe maak je een kolommenschema?

Na het bekijken van de tekststructuur kun je beginnen met het maken van een kolommenschema, bijvoorbeeld in Word of Excel. Begin met het opschrijven van een belangrijk aspect (kolom 2). Ga daarna verder met de bijbehorende deelaspecten (kolom 3) en daarna de uitleg (kolom 4).

Vervolgens begin je opnieuw met het volgende aspect in de tweede kolom, de daarbij horende deelaspecten in de derde kolom en de uitleg in de vierde. Je ‘zigzagt’ tussen de kolommen en werkt zo naar beneden tot je het hele hoofdstuk/artikel/boek doorgenomen hebt.

Het maken van een kolommenschema is een tijdrovende klus, maar bedenk ook de voordelen ervan: je bereidt je meteen voor op je tentamen, er blijft veel informatie hangen, je vindt de structuur in de teksten, je scheidt de hoofd- en bijzaken.

Vier kolommen

Voor het maken van een (samenvattend) schema van je tekst maak je vier kolommen.

Kolom 1: de hoofdzaak

Wanneer je de titel en inleiding van een hoofdstuk leest, weet je snel wat je kunt verwachten want de schrijver geeft vaak een kort overzicht van de inhoud van de tekst. Je hebt dan de hoofdzaak gevonden. In de eerste kolom staat de hoofdzaak in een paar woorden.

Kolom 2: de aspecten

In een hoofdstuk kun je verschillende paragrafen vinden die allemaal deelonderwerpen zijn van het grote onderwerp. Dit zijn de aspecten van de hoofdzaak. Deze verschillende aspecten zet je in de tweede kolom van het schema.

Kolom 3: de deelaspecten

Een studietekst kan lang zijn en bestaat daarom uit verschillende paragrafen. Ook binnen een paragraaf kan veel informatie staan. De paragrafen heten de aspecten, de verschillende onderwerpen binnen de paragraaf zijn de deelaspecten. Deze worden vaak aangegeven met tussenkopjes of met woorden in de kantlijn. Deze deelaspecten komen in de derde kolom te staan. De derde kolom bevat dus vrij precieze informatie.

Kolom 4: de uitleg

Het niveau van de vierde kolom is het niveau van de echte tekst en heet uitleg. Je moet nu alsnog zoekend door de tekst om de belangrijke dingen te vinden. Lees dus niet de hele tekst, maar let op de anders gedrukte woorden, de kernzin van een alinea, definities en signaalwoorden. Ook illustraties kunnen belangrijk zijn.

Wanneer je informatie in de vierde kolom zet, vraag je dan telkens af of het hoort bij het (deel)aspect. Er is namelijk geen plaats voor nutteloze informatie (voorbeelden, herhalingen, extra uitleg). Schrijf alles in je schema kort en bondig op met symbolen en afkortingen. Definities en omschrijvingen moeten uiteraard letterlijk overgenomen worden.

Kolom 5: aansprekende voorbeelden

Als er in de tekst voorbeelden worden genoemd waarmee je een (deel)aspect beter begrijpt, geef die voorbeelden dan kort weer in een aparte kolom.

Ingevuld kan een kolommenschema er bijvoorbeeld als volgt uitzien:

Een mindmap is een visueel schema waarin je de samenhang tussen gedachten, kennis of informatie weer kunt geven. Mindmaps worden daarom vaak gebruikt om te brainstormen of als bouwplan voor een tekst, maar je kunt er ook samenvattingen mee maken.

Wat is een mindmap?

Mindmaps worden vaak gebruikt om te brainstormen of als bouwplan voor een tekst, maar je kunt ook samenvattingen van studieboeken maken in de vorm van een mindmap. Bij een mindmap zet je het hoofdidee in het midden van het papier. Door middel van lijnen geef je de relatie tussen verschillende ideeën aan en subideeën geef je weer met vertakkingen. Zo krijg je in één oogopslag een goed overzicht van de structuur en alle onderdelen van een tekst.

Hoe maak je een mindmap van een tekst?

• Lees de tekst.
• Onderstreep de belangrijkste woorden uit de tekst.
• Pak een papier en zet in het midden de titel van het hoofdstuk.
• Schrijf de titel van de eerste paragraaf op (rechtsboven) en maak een lijn (in een kleur) van het midden naar dat punt.
• Gebruik de kernwoorden uit de tekst om vertakkingen rond de titel van de eerste paragraaf te maken. Gebruik steeds dezelfde kleur.
• Maak gebruik van steekwoorden en afkortingen. Schrijf geen zinnen op.
• Schrijf de titel van de tweede paragraaf rechtsonder op. Maak een lijn (in een andere kleur) vanaf het midden naar dat punt.
• Gebruik de kernwoorden uit de tweede paragraaf om vertakkingen te maken.
• Ga zo verder tot je alle paragrafen en kernwoorden hebt gebruikt.

Waarom helpt een mindmap bij het onthouden van een tekst?

• Je bent zelf actief bezig om verbanden te leggen, waardoor je de stof beter onthoudt.
• Je kunt jezelf goed overhoren, omdat er alleen kernwoorden in de mindmap staan. Het schema dwingt je om de stof in je eigen woorden na te vertellen, waardoor je de stof beter begrijpt en beter onthoudt.
• Ieder hoofdstuk staat op één pagina, waardoor je een goed overzicht van het hoofdstuk hebt en je duidelijk verbanden ziet.
• Je gebruikt bij het maken van een visueel schema vooral je rechterhersenhelft en met dat deel kun je beter gegevens onthouden.

De ‘gewone’ samenvatting schrijf je om je lezer een indruk te geven van jouw onderzoek. Deze samenvattingen zijn dan ook opgebouwd zoals de tekst in z’n geheel is opgebouwd: je begint bij de inleiding, gaat verder met het middenstuk en eindigt met de conclusies en aanbevelingen. De samenvatting deel je op in alinea’s, bijvoorbeeld één per hoofdstuk/onderdeel. Houd een A4 aan als richtlijn voor de samenvatting bij een stageverslag of onderzoeksopdracht.

Een managementsamenvatting schrijf je bijvoorbeeld bij advies- of ontwerponderzoek. Je lezers hebben weinig tijd, maar moeten wel een beslissing nemen op basis van jouw informatie. Er zijn minimaal drie alinea’s:

1. het probleem of je hoofdvraag;
2. het advies of antwoord op de vraag;
3. je onderbouwing (hoe je hiertoe gekomen bent).

Daarna volgt eventueel nog een beschrijving van de implementatie. Je beschrijft dus eerst het belangrijkste, daarna volgt de onderbouwing pas. Dit is dus vaak een andere volgorde dan je in je onderzoek gebruikt.

Een abstract is zo’n 150 tot 200 woorden, en bevat geen alinea’s. Je beschrijft hierin het belangrijkste van je onderzoek: aanleiding, hoofdvraag, werkwijze en conclusies. Je vindt het abstract vaak bij wetenschappelijke artikelen.